وقف در ايران، زمان صفويان

عصر صفويه (قرن هاي دهم، يازدهم و دوازدهم) به ويژه زمان حكومت شاه عباس اول صفوي، دوران طلايي وقف در ايران، به ويژه در اصفهان، پايتخت صفويان بوده است.
در آن دوره، وقف گسترش چشم گيري يافت، به گونه اي كه در دوران آخرين شاه صفوي، سلطان حسين كه روستاي مهيار را به مدرسه چهار باغ اصفهان وقف كرد، در اطراف شهر بزرگ اصفهان، ديگر ملكي براي وقف نبود. از اين رو، آنان كه قصد وقف داشتند، ناگزير به شهرهاي ديگري مانند يزد و كاشان روي مي آوردند. شاهان صفوي خود در رأس كساني بودند كه اموال خويش را براي مكان هاي مقدس از جمله حرم مطهر امام رضا عليه السلام در مشهد و حرم حضرت معصومه عليهاالسلامدر قم وقف كرده اند. در زمان حكومت شاه عباس اول صفوي، بيش از هر دوره ديگر، شمار موقوفات در ايران افزايش يافت. او در سال 1015 يا 1016 ه . ق، همه املاك خود را براي چهارده معصوم عليهم السلام وقف كرد.
در آن دوره، افزون بر خاندان صفوي، صاحبان املاك خصوصي نيز به پيروي از بزرگان به وقف املاك خود تشويق شدند و در اين زمينه، با يكديگر به رقابت پرداختند. علت گسترش موقوفات در عصر صفويان، زمينه اي بود كه دين اسلام و مذهب شيعه فراهم كرده بود و نظارت حكومت بر موقوفات نيز مانع از غصب آنها مي شد. در اين عصر، ساختار اداري گسترده اي براي اداره موقوفات ايجاد شد و در زمينه هاي مصرفي موقوفات و ساختمان هاي وقفي نيز تحول پديد آمد.1
برخي ساختمان هاي وقفي دوره صفويه كه به دست و هنر معماران لايق با محكم ترين مصالح ساخته شده اند، هنوز در گوشه و كنار ايران به چشم مي خورند. اين موقوفات، در ساليان دراز بدون بازسازي، در برابر گزند حوادث روزگار و در باد و باران، همچنان آباد و بادوام برجاي مانده اند و از تمدن كهن، خيرخواهي و بشردوستي بنيان گذارانشان حكايت مي كنند. همچنين موقوفاتي كه زمينه هاي مصرف درآمد آنها، برپايي مجالس سوگواري و روضه خواني خاندان رسول خدا صلي الله عليه و آله و اطعام در ماه هاي پرفضيلت است، در اين دوره گسترش يافت كه تاكنون ادامه داشته و دارد.2